Ks. Wojciech Kania: Jakie instytucje wsparły Bibliotekę Diecezjalną w tych kosztownych inwestycjach?

Ks. Piotr Tylec: Największą dotację otrzymaliśmy z Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Instytucja ta wsparła sandomierską książnicę w dwóch programach: „Wspieranie działań muzealnych” oraz „Ochrona zabytków”. Natomiast Naczelna Dyrekcja Archiwów Państwowych przyznała dotację na prace konserwatorskie w ramach programu „Wspieranie działań archiwalnych”. Pierwszy z programów, tj. „Wspieranie działań muzealnych”, ma na celu pomoc w opiece nad muzealiami, archiwaliami i księgozbiorami. Dobrze wpisywało się w ten cel przygotowane przez Bibliotekę Diecezjalną zadanie pn. „Konserwacja średniowiecznych rękopisów prawniczych z sandomierskich zbiorów kościelnych”. W ramach tego zadania pełnej konserwacji poddany został XIV-wieczny manuskrypt oraz trzy dokumenty pergaminowe z XV wieku.

Czy wśród odnowionych ksiąg znajduje się jakaś bardzo unikatowa?

Najcenniejszym zabytkiem spośród wymienionych jest rękopis zawierający Dekretały Grzegorza IX, czyli przepisy prawa kanonicznego zebrane przez katalońskiego prezbitera i generała zakonu dominikanów Rajmunda z Penyafortu. Zbiór ten promulgowany został przez papieża Grzegorza IX 5 sierpnia 1234 r. Odnowiony egzemplarz to bogato iluminowany manuskrypt średniowieczny z XIV wieku wykonany na pergaminie, oprawiony w drewniane okładziny powleczone białą skórą, z mosiężnymi guzami. W rękopisie odnaleźć można liczne glossy i komentarze na marginesach. Dokumenty pergaminowe związane z działalnością kościelną na ziemi sandomierskiej. Pierwszy z nich, datowany na 1418 r., sporządzony został w Sandomierzu. Zawiera on informację o tym, że dziekan sandomierski Eliasz poleca ogłosić klątwę na Dobkę Kobyłę z Tuszyna, w sporze z opatem cystersów z Wąchocka Gotfrydem. Drugi z dokumentów wystawił opat cysterski z Koprzywnicy Mikołaj w 1420 r. jako potwierdzenie sprzedaży sołectwa w Nagnajowie Świętosławowi za 30 grzywien krakowskich. Trzeci z pergaminów choć sporządzony został w Krakowie dotyczy erygowania bractwa Świętego Różańca w Koprzywnicy. Dokument ten sygnowany jest przez Fryderyka, biskupa elekta krakowskiego w 1490 r. Wszystkie z zakonserwowanych dokumentów mają pieczęcie, ostatni z nich ma ich aż pięć, co jest rzadkością w zbiorach rękopiśmiennych Biblioteki Diecezjalnej w Sandomierzu. Całkowity koszt zadania wyniósł 125 tys. zł, z czego wartość dofinansowania stanowiła kwotę 100 tys. zł. Pochodziła ona z Funduszu Promocji Kultury Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

Jakie inne prace udało się przeprowadzić?

Kolejne dwa zadania konserwatorskie Biblioteka Diecezjalna w Sandomierzu przeprowadziła w ramach programu Ochrona zabytków. Pierwsze z nich, pod nazwą „Sandomierz, Biblioteka Diecezjalna (1820 r.), Rękopisy (XV wieku)”: konserwacja trzech rękopisów, miało na celu pełną renowację dwóch średniowiecznych manuskryptów oraz prace zabezpieczające przy trzecim zabytku rękopiśmiennym. Pełnej konserwacji poddany został fragment anonimowego komentarza do listów św. Pawła, m.in. do Koryntian (sygn. B 305). Konstrukcja tej księgi była mocno uszkodzona, zwięzy i nici popękane, blok zawilgocony, a część tekstu rozmyta. Drugim z manuskryptów, który przeszedł pełną renowację, zawiera średniowieczne kazania (sygn. C 420). Ten wolumin był silnie zdeformowany – jego grzbiet uległ poważnemu wygięciu, dodatkowo nie miał on oprawy, a niektóre karty były mocno zabrudzone, m.in. przez intensywne zacieki. Prace przy tych dwóch zabytkach obejmowały dezynfekcję, oczyszczenie kart, wzmocnienie struktury papieru, ustabilizowanie konstrukcji, rekonstrukcję opraw oraz wykonanie pudeł ochronnych. Trzeci manuskrypt, który również zawierał homilie z XV wieku (sygn. C 429), uległ częściowej destrukcji w postaci wżerów atramentowych. Dalszą korozję atramentową zatrzymano poprzez odkwaszenie kart metodą Bookkeepera. Całkowity koszt tego zadania wyniósł 103 567 zł, z czego wartość dofinansowania stanowiła kwotę 102 tys. zł. Drugie zadanie w ramach programu Ochrona zabytków nosiło nazwę: „Sandomierz, Biblioteka Diecezjalna, Zbiór inkunabułów, starodruków i rękopisów (XVII-XIX)”: prace ratownicze przy zabytkach rękopiśmiennych – kontynuacja. Prace te objęły 36 zabytkowych rękopisów nowożytnych, wśród których odnaleźć można było zbiory rozważań teologicznych oraz filozoficznych, traktaty i podręczniki naukowe oraz modlitewniki. Woluminy te poddano konserwacji zachowawczej, tj. dezynfekcji, oczyszczeniu, wzmocnieniu oraz interwencyjnej renowacji. Całkowity koszt tegoż zadania wyniósł 80 430 zł, z czego wartość dofinansowania stanowiła kwotę 78 tys. zł. Środki obu tych zadań pochodziły z budżetu państwa.

Czy w minionym roku udało się odnowić jakieś najbardziej zniszczone woluminy?

Tak. Biblioteka Diecezjalna w Sandomierzu po raz pierwszy przeprowadziła prace konserwacyjne w ramach programu Wspieranie Działań Archiwalnych prowadzonego przez Naczelną Dyrekcję Archiwów Państwowych. Instytucja ta zdecydowała się dofinansować zadanie „W poszukiwaniu korzeni – konserwacja dwóch ksiąg metrykalnych parafii Mniszek (XVI-XVII wieku) ze zbiorów Biblioteki Diecezjalnej w Sandomierzu. Do zasobu sandomierskiej książnicy zalicza się około 30 zabytkowych ksiąg metrykalnych, które pochodzą z 14 placówek duszpasterskich. Wśród nich wyróżniają się metrykalia z parafii Mniszek, które zawierają wpisy z końca XVI wieku. Niniejsze zadanie miało na celu pełną konserwację dwóch takich ksiąg: ochrzczonych oraz zaślubionych z lat 1599-1634. Woluminy te były bardzo uszkodzone, m.in. poprzez zniszczenia papieru oraz pergaminowych opraw. Koniecznym zabiegiem było przeprowadzenie wieloetapowego procesu konserwatorskiego, który polegał na dezynfekcji w komorze fumigacyjnej, oczyszczeniu okładzin i kart papierowych, uzupełnieniu ubytków, naprawie konstrukcji bloku oraz wykonaniu pudeł ochronnych. Całkowity koszt tego zadania wyniósł 52 tys. zł, z czego wartość dofinansowania Naczelnej Dyrekcji Archiwów Państwowych wyniosła 46, 8 tys. zł.

Czy zbiory po konserwacji będzie można zobaczyć?

Wszystkie obiekty poddane konserwacji pełnej można obejrzeć na specjalnie przygotowanych wystawach w Muzeum Diecezjalnym oraz Bibliotece Diecezjalnej w Sandomierzu. Rękopisy te będą eksponowane do końca marca 2025 r.